नाटक

(माधव घिमिरे एउटा कुर्सीमा बसिरहेका छन्। हातमा सानो डायरी छ। उनी कहिले घडी हेर्छन्, कहिले यात्रुहरू हिँडिरहेको बाटोतिर। अर्को कुर्सीमा रिचर्ड फेनम्यान आउँछन्। उनको हातमा खाम छ। उनी खामलाई हेर्छन्, फेरि खल्तीमा राख्छन्।)

रिचर्ड फेनम्यानः माफ गर्नुहोला, यो कुर्सी खाली छ?

माधव घिमिरेः खाली नै छ। तर यहाँ बस्नेहरूका मन खाली हुन्छन् भन्ने ग्यारेन्टी छैन।

रिचर्ड फेनम्यानः (हाँस्दै) राम्रो कुरा गर्नुभयो। म त भौतिकशास्त्री हुँ। खाली ठाउँको अध्ययन गर्छु। तर मानिसको मनभित्रको खाली ठाउँ नाप्ने उपकरण अहिलेसम्म बनाएको छैन।

माधवः कवि हुँ म। मनको खाली ठाउँ नाप्न खोज्दा कविता जन्मिन्छ। तर कविता लेखिसकेपछि पनि त्यो ठाउँ भरिँदैन।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यसो भए हामी एउटै समस्याका फरक विशेषज्ञ रहेछौँ।

माधवः तपाईंको नाम ?

रिचर्ड फेनम्यानः रिचर्ड फेनम्यान।

माधवः (अचम्म मान्दै) विश्वप्रसिद्ध भौतिकशास्त्री रिचर्ड फेनम्यान?

रिचर्ड फेनम्यानः नामले मानिसलाई चिनाउँछ, तर सबै कुरा बताउँदैन। तपाईं?

माधवः माधव घिमिरे। नेपाली कवि।

रिचर्ड फेनम्यानः ओहो! तपाईंको देश हिमालको देश हो, होइन?

माधवः हिमालको पनि, नदीको पनि, बुद्धको पनि, अनेकौँ देवताको पनि। तर सबैभन्दा बढी त आशाको देश हो।

रिचर्ड फेनम्यानः आशा! विज्ञानमा आशालाई प्रमाणको विकल्प बनाउन मिल्दैन।

माधवः कवितामा प्रमाणलाई प्रेमको विकल्प बनाउन मिल्दैन।

(दुवै मुस्कुराउँछन्। केही क्षण मौनता।)

रिचर्ड फेनम्यानः तपाईं कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ?

माधवः स्वर्गतिर।

रिचर्ड फेनम्यानः (कुर्सीमा सीधा बस्दै) साँच्चै?

माधवः प्रतीकात्मक रूपमा होइन। म विश्वास गर्छु, मेरी पत्नी त्यहाँ कतै मलाई पर्खिरहेकी छन्।

रिचर्ड फेनम्यानः अनि तपाईंलाई त्यसको टिकट कसले दियो?

माधवः विश्वासले।

रिचर्ड फेनम्यानः मेरो टिकट त विमान कम्पनीले दिएको छ। गन्तव्य निश्चित छ, कम्तीमा विमानको नक्सामा। तर तपाईंको स्वर्गको नक्सा कहाँ छ?

माधवः हृदयमा।

रिचर्ड फेनम्यानः हृदयमा रगत बग्छ। स्वर्गको नक्सा त्यहाँ कसरी अटाउँछ?

माधवः वैज्ञानिक मानिसहरू सबै कुराको ठेगाना खोज्छन्। प्रेमको ठेगाना खोजेर भेटिन्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः प्रेमको अनुभव हुन्छ। तर अनुभव भएको कुराको अस्तित्व र मृत्युपछि पनि त्यसको निरन्तरता एउटै दाबी होइन।

माधवः तपाईं पनि कसैलाई पर्खिरहनुभएको छ जस्तो देखिन्छ।

(फेनम्यान खाम निकाल्छन्। त्यसलाई बिस्तारै टेबुलमा राख्छन्।)

रिचर्ड फेनम्यानः हो। म एउटा पत्र पठाउन चाहन्छु। तर त्यसको ठेगाना छैन।

माधवः कसलाई?

रिचर्ड फेनम्यानः मेरी पहिलो पत्नी आर्लिनलाई।

(प्रकाश केही मधुरो हुन्छ।)

दोस्रो दृश्य : ठेगाना नभएको पत्र

माधवः तपाईंकी पत्नी बित्नुभएको हो?

रिचर्ड फेनम्यानः हो। उनी क्षयरोगबाट बितिन्। हाम्रो विवाह भएको केही वर्षमै। म उनलाई असाध्यै माया गर्छु। उनी बिरामी हुँदा पनि हाम्रो सम्बन्ध रोगले समाप्त गर्न सकेन।

माधवः अनि तपाईंले उनलाई पत्र लेख्नुभयो?

रिचर्ड फेनम्यानः उनको मृत्युपछि। लामो समयसम्म मैले लेखिनँ। अन्ततः एउटा पत्र लेखेँ। त्यो पत्र उनले पढ्नेछिन् भन्ने विश्वासले होइन। मेरो मनमा बाँकी रहेको कुरा शब्दमा राख्नका लागि।

माधवः त्यसो भए पत्र पठाउन नसक्नुमा तपाईंलाई दुःख लाग्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः ठेगाना नभएकाले होइन। ठेगाना नै हुनुपर्छ भन्ने प्रमाण नभएकाले पनि होइन। प्रेमको कुरा भन्न चाहने मन र सुन्ने व्यक्ति नहुनुबीचको दूरीले।

माधवः तपाईंले विज्ञानको अध्ययन गरेर पनि मृत्युलाई स्वीकार गर्न सक्नुभएन?

रिचर्ड फेनम्यानः कसले भन्यो मैले स्वीकार गर्न सकिनँ भनेर? मृत्यु स्वीकार गर्नु र बिर्सनु एउटै कुरा होइन। म उनलाई सम्झन्छु। तर सम्झनु भनेको उनी अहिले कतै बसेर मेरो प्रतीक्षा गरिरहेकी छन् भन्ने प्रमाण होइन।

माधवः मेरो अनुभव फरक छ। गौरी बितेपछि मैले उनको सम्झनामा शोककाव्य लेखेँ। उनका अभावमा घरको प्रत्येक वस्तु बोल्न थालेजस्तो लाग्यो। उनको स्वर, उनको हाँसो, उनको साथ—सबै अझै कतै छन् जस्तो लाग्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः कहाँ छन्?

माधवः मेरो चेतनामा।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यसमा म सहमत छु। तर तपाईंको चेतनामा उनी हुनु र ब्रह्माण्डको अर्को ठाउँमा उनी सचेत भएर बसिरहनु फरक कुरा हुन्।

माधवः तपाईं मानिसलाई केवल पदार्थको संयोजन मान्नुहुन्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः पदार्थ, ऊर्जा, तिनका सम्बन्ध, र तीबाट उत्पन्न हुने जटिल प्रक्रिया। तर त्यसो भन्दैमा प्रेमलाई तुच्छ ठान्नुपर्छ भन्ने होइन। संगीत पनि भौतिक प्रक्रियाबाट सुनिन्छ। त्यसले संगीतको सौन्दर्य नष्ट गर्दैन।

माधवः तर संगीत बजाउने व्यक्ति मरेपछि धुन कहाँ जान्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः ध्वनि हावामा फैलिन्छ, ऊर्जा अन्यत्र स्थानान्तरण हुन्छ, तर धुनको संरचना कायम राख्ने स्रोत बन्द भएपछि त्यो धुन त्यही रूपमा रहँदैन। त्यसका केही प्रभाव स्मृतिमा, अभिलेखमा र अरू मानिसको जीवनमा रहन सक्छन्।

माधवः तपाईंको विज्ञानले प्रेमको अन्तिम सत्य बताउन सकेको छैन।

रिचर्ड फेनम्यानः अवश्य सकेको छैन। तर कुनै प्रश्नको उत्तर थाहा छैन भन्दैमा मनपर्ने उत्तरलाई तथ्य घोषणा गर्न पनि मिल्दैन।

(फेनम्यान खाम खोल्छन्। भित्रको पत्र पढ्न थाल्छन्।)

रिचर्ड फेनम्यानः मैले उनलाई लेखेको थिएँ—म तिमीलाई अझै माया गर्छु। मलाई थाहा छ, तिमीले यो पत्र पढ्नेछैनौ। तर तिमीलाई नभनी बस्न सकिनँ।

(उनी रोकिन्छन्।)

माधवः त्यसमा विज्ञान कहाँ छ?

रिचर्ड फेनम्यानः विज्ञान त्यहाँ छैन। त्यो मेरो मानवीय अनुभव हो। म वैज्ञानिक हुँ भन्दैमा मेरो दुःख प्रयोगशालाको नमुना बन्नुपर्छ भन्ने छैन।

माधवः अनि तपाईंको विश्वास?

रिचर्ड फेनम्यानः हामीले एकअर्कालाई दिएको प्रेम वास्तविक थियो भन्ने विश्वास लाग्छ। तर त्यो प्रेमको अनुभवले मृत्यु पार गरेर व्यक्तिको चेतना जस्ताको तस्तै रहन्छ भन्ने निष्कर्ष दिँदैन।

माधवः म चाहन्छु, गौरीले मलाई फेरि भेटून्।

रिचर्ड फेनम्यानः चाहना स्वाभाविक हो। तर चाहनाले ब्रह्माण्डको नियम बदल्छ कि बदल्दैन, त्यो अलग प्रश्न हो।

तेस्रो दृश्य : स्वर्ग जाने विमान

(विमानस्थलको उद्घोषणा सुनिन्छ।)

उद्घोषक: यात्रुहरूको जानकारीका लागि, अर्को सूचना नभएसम्म सबै यात्रुहरू आफ्नो प्रस्थान द्वार नजिकै प्रतीक्षा गर्नुहोला।

माधवः सुन्नुभयो? प्रस्थान द्वार! मेरो द्वार पनि कतै होला।

रिचर्ड फेनम्यानः हुन सक्छ। तर स्वर्ग जाने विमानको उडान नम्बर के हो?

माधवः त्यो तपाईंको उपकरणले पत्ता लगाउन सक्दैन।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यसो भए तपाईं कसरी निश्चित हुनुहुन्छ कि विमान छ?

माधवः धर्मग्रन्थ छन्। परम्परा छन्। पुर्खाहरूको विश्वास छ।

रिचर्ड फेनम्यानः ती विश्वासहरू मानिसको इतिहासका प्रमाण हुन्। तर तिनले मृत्युपछिको संसारको स्वतन्त्र प्रमाण दिन्छन् कि दिँदैनन् भन्ने जाँच्नुपर्छ।

माधवः मानिसले युगौँदेखि स्वर्गको कल्पना किन गर्‍यो त?

रिचर्ड फेनम्यानः मृत्युको भय, न्यायको चाहना, प्रियजनसँग पुनर्मिलनको आशा र जीवनको अर्थ खोज्ने प्रयासले त्यस्तो कल्पना जन्माउन सक्छ। त्यसको मनोवैज्ञानिक महत्त्व छ। तर कुनै विश्वास किन जन्मियो भन्ने व्याख्या र त्यो विश्वास सत्य छ कि छैन भन्ने प्रश्न फरक हुन्।

माधवः तपाईंले कहिल्यै आर्लिनलाई भेट्न चाहनुभएन?

रिचर्ड फेनम्यानः मैले आर्लिनलाई फेरि भेट्न चाहेको छु। तर इच्छा र यथार्थबीच फरक छुट्याउँछु। वैज्ञानिक हुनु भनेको भावना त्याग्नु होइन; आफ्नै भावनाले आफूलाई धोका दिँदा पनि त्यसलाई चिन्न सक्नु हो।

माधवः (केही बेर मौन रहेर) मैले गौरीलाई स्वर्गमा भेट्ने आशा राखेँ भने के त्यो गलत हुन्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः आशाले तपाईंलाई बाँच्न मद्दत गर्छ भने त्यसको मानवीय अर्थ छ। तर त्यसलाई प्रमाणित ज्ञानका रूपमा अरूमाथि थोपर्नुभयो भने समस्या हुन्छ।

माधवः तपाईंको विचारमा मरेपछि केही बाँकी रहँदैन?

रिचर्ड फेनम्यानः शरीरका पदार्थ वातावरणमा फर्कन्छन्। शरीरभित्रका रासायनिक प्रक्रिया बन्द हुन्छन्। ऊर्जा अन्य रूपहरूमा स्थानान्तरण हुन्छ। मानिसले सिर्जना गरेका विचार, लेखन र सम्बन्धका प्रभाव अरू मानिसमा रहन सक्छन्। तर व्यक्तिको चेतना मृत्युपछि निरन्तर चलिरहन्छ भन्ने दाबीलाई ऊर्जा संरक्षणको नियमले प्रमाणित गर्दैन।

माधवः त्यसो भए मानिसको अन्त्य पूर्ण शून्य हो?

रिचर्ड फेनम्यानः ‘शून्य’ भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ? कुनै वस्तु त्यही रूपमा नहुनु र त्यसको कुनै प्रभाव नै नहुनु फरक कुरा हुन्। तपाईंको कविता तपाईंपछि पनि पढिनेछ। त्यसले अरू मानिसको चेतनामा नयाँ विचार जन्माउनेछ। तर त्यो तपाईं आफैँ त्यहाँ बसेर कविता पढिरहनुभएको अवस्था होइन।

माधवः तपाईंको तर्क कठोर छ।

रिचर्ड फेनम्यानः मृत्यु कठोर छ। तर्कले त्यसलाई थप कठोर बनाउँदैन। बरु भ्रमले दुःखमाथि अर्को दुःख थप्न सक्छ।

माधवः तर विश्वासले मानिसलाई सहारा पनि दिन्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः सहारा दिन्छ। त्यसैले विश्वासको मानवीय मूल्यलाई अस्वीकार गर्नु हुँदैन। तर सहारालाई तथ्य र तथ्यलाई सहारा ठान्नु हुँदैन।

चौथो दृश्य : ऊर्जा, समय र स्मृति

(मञ्चको प्रकाश निलो हुन्छ। बाहिर विमानको एउटा बत्ती बल्छ र निभ्छ।)

माधवः तपाईंले ऊर्जा नष्ट हुँदैन भन्नुभयो। त्यसो भए मेरी गौरीको ऊर्जा पनि नष्ट भएन?

रिचर्ड फेनम्यानः ऊर्जा संरक्षणको नियमअनुसार ऊर्जा न त सिर्जना हुन्छ, न त नष्ट; उपयुक्त बन्द प्रणालीमा यसको कुल मात्रा स्थिर रहन्छ। जीवित शरीरमा भएका रासायनिक प्रक्रियाहरूबाट ऊर्जा वातावरणसँग आदानप्रदान हुन्छ। मृत्यु भएपछि शरीरका पदार्थ र ऊर्जा विभिन्न प्रक्रियामा सहभागी भइरहन्छन्।

माधवः त्यसो भए उनी ब्रह्माण्डमा रहिरहिन्।

रिचर्ड फेनम्यानः उनको शरीरका पदार्थ र त्यससँग सम्बन्धित प्रभाव ब्रह्माण्डको इतिहासको हिस्सा रहन्छन्। तर त्यही कुरा उनको व्यक्तिगत चेतना, स्मरण र इच्छाहरू पनि निरन्तर सक्रिय छन् भन्ने प्रमाण होइन।

माधवः मानिसले यहीँनेर विज्ञान र दर्शनलाई जोड्न खोज्छ। पदार्थ परिवर्तन हुन्छ। जीवन पनि परिवर्तन हुन्छ। चेतना पनि कुनै प्रक्रियाको परिणाम हुन सक्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः हुन सक्छ भन्ने सम्भावना र प्रमाणित भएको निष्कर्षलाई अलग राख्नुपर्छ। चेतना कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै गहिरो छ। तर चेतना र मस्तिष्कबीचको सम्बन्धबारे प्रमाण भेटिएका छन्। मस्तिष्कको कार्यमा गम्भीर परिवर्तन हुँदा स्मृति, व्यक्तित्व र अनुभूति पनि परिवर्तन हुन्छन्।

माधवः यदि चेतना प्रक्रिया हो भने व्यक्तिको निरन्तरता पनि प्रक्रियामै खोज्नुपर्ने भयो।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यो दार्शनिक रूपमा रोचक प्रस्ताव हो। तपाईंको शरीरमा भएका धेरै परमाणु समयसँगै बदलिन्छन्। तपाईंको स्मृति पनि पुनर्निर्माण हुन्छ। तैपनि तपाईं आफूलाई उही व्यक्ति ठान्नुहुन्छ। व्यक्तिको पहिचान शरीर, स्मृति, सम्बन्ध र सामाजिक निरन्तरतासँग जोडिएको जटिल विषय हो।

माधवः बौद्ध दर्शनले पनि स्थायी आत्माको अवधारणालाई प्रश्न गर्छ। सबै कुरा कारण र परिस्थितिबाट उत्पन्न हुन्छन्। कुनै पनि वस्तु स्वतन्त्र, अपरिवर्तनीय सारका रूपमा रहँदैन।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यो विचारसँग केही दार्शनिक समानता देख्न सकिन्छ। तर बौद्ध दर्शन र आधुनिक भौतिकशास्त्र एउटै कुरा हुन् भन्न मिल्दैन। तिनका प्रश्न, विधि र प्रमाणका आधार फरक छन्।

माधवः मलाई लाग्छ, मानिसको सबैभन्दा ठूलो भ्रम आफूलाई अपरिवर्तनीय ठान्नु हो। हामी जन्मिन्छौँ, बढ्छौँ, बदलिन्छौँ र मर्छौँ। तर हामीले आफ्नो सम्बन्धबाट अरूको जीवनमा छोडेको प्रभाव जारी रहन्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः हो। र यहीँ स्मृतिको महत्त्व छ। स्मृति विगतको हुबहु प्रतिलिपि होइन। त्यो वर्तमान मस्तिष्कले पुनर्निर्माण गर्ने अनुभव हो। त्यसैले मृत व्यक्तिको स्मृति हामीसँग रहनु वास्तविक हो, तर स्मृतिलाई मृत व्यक्तिको वर्तमान चेतनासँग भ्रमित गर्नु हुँदैन।

माधवः (डायरी खोल्दै) गौरीको सम्झना लेख्दा म उनलाई फेरि भेटेजस्तो हुन्छु। उनको अनुपस्थितिले नै उनको उपस्थितिलाई अर्थ दिन्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः तपाईंको कवितामा उनको जीवन फेरि बोल्न सक्छ। तर त्यो उनको मौन शरीरबाट फर्किएको आवाज होइन। त्यो तपाईंको स्मृति, भाषा र प्रेमबाट बनेको नयाँ सिर्जना हो।

माधवः तपाईंले पनि आर्लिनलाई पत्र लेखेर उनलाई शब्दमा पुनर्जीवित गर्नुभयो।

रिचर्ड फेनम्यानः हो। म त्यो पत्रलाई चमत्कार मान्दिनँ। म त्यसलाई प्रेमको अभिलेख मान्छु।

(दुवै आरिचर्ड फेनम्यानः आफ्नो कागजतिर हेर्छन्।)

पाँचौँ दृश्य : नारीको शरीर, पुरुषको प्रतिज्ञा

माधवः तपाईंको पत्रमा आर्लिनको स्वतन्त्र व्यक्तित्व कति बाँचेको छ?

रिचर्ड फेनम्यानः त्यो उचित प्रश्न हो। म उनको सम्झना लेख्दै गर्दा पनि आफ्नै दुःखको भाषा प्रयोग गर्छु। मृत व्यक्तिलाई सम्झनु र उसको सम्पूर्ण जीवन बुझ्नु एउटै होइन।

माधवः हाम्रो समाजमा पत्नीको मृत्यु भएपछि लोग्नेले आफ्नो शोकलाई महाकाव्य बनाउन सक्छ। तर पत्नीले आफ्नो जीवनमा कति स्वतन्त्रता पाएकी थिइन् भन्ने प्रश्न प्रायः हराउँछ।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यसो भए शोककाव्यले प्रेम मात्र होइन, सम्बन्धभित्रको शक्ति पनि जाँच्नुपर्छ।

माधवः महाभारतमा माधवीको कथा छ। उनका पिता ययाति, ऋषि विश्वामित्र र शिष्य गालवका उद्देश्य पूरा गर्न उनको जीवन प्रयोग गरिन्छ। गालवलाई गुरु दक्षिणाका लागि दुर्लभ घोडाहरू चाहिन्छ। माधवीलाई विभिन्न राजाकहाँ लगिन्छ। उनीहरूबाट सन्तान जन्मिन्छन् र पुरुषहरूको लक्ष्य पूरा गर्ने माध्यम बन्छन्।

रिचर्ड फेनम्यानः उनको सहमति कहाँ छ?

माधवः यही त प्रश्न हो। कथामा उनको असाधारण वरदानको चर्चा छ। सन्तान जन्माएपछि पुनः कौमार्य प्राप्त गर्न सक्ने भनिन्छ। तर यस्तो वरदानले उनलाई स्वतन्त्र बनाउँदैन। उनको शरीरमाथि निर्णय गर्ने अधिकार अरू पुरुषसँग रहन्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः जैविक क्षमता हुनु र त्यसको प्रयोग गर्ने अधिकार अरूलाई हुनु फरक कुरा हो। कुनै व्यक्तिले सन्तान जन्माउन सक्छ भन्दैमा अरूले उसलाई सन्तान जन्माउन बाध्य पार्न पाउँदैनन्।

माधवः तपाईंको विज्ञानले प्रकृतिमा प्रजननको महत्त्व देखाउँछ। रिचर्ड डकिन्सको The Selfish Gene ले जीनको प्रतिलिपि अर्को पुस्तामा पुग्ने प्रक्रियालाई महत्त्वपूर्ण विकासवादी दृष्टिबाट व्याख्या गर्छ। तर कतिपयले त्यसलाई मानिसले आफ्ना सबै व्यवहार जीनको स्वार्थअनुसार गर्नुपर्छ भन्ने अर्थमा बुझ्छन्।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यो गलत निष्कर्ष हो। ‘स्वार्थी जीन’ रूपक हो। जीनले मानिसजस्तो सचेत भएर योजना बनाउँदैन। प्राकृतिक छनोटले केही वंशानुगत विशेषताको प्रसारलाई व्याख्या गर्छ। त्यसले कुनै व्यवहार नैतिक रूपमा उचित छ कि छैन भन्ने निर्णय गर्दैन।

माधवः डकिन्सले चराहरूको जोडी छनोटसम्बन्धी बहसमा अमोत जाहीको ‘ह्यान्डिक्याप सिद्धान्त’ पनि चर्चा गरेका छन्। केही चरामा बाँच्न महँगो पर्ने आकर्षक विशेषताले जोडी छनोटमा भूमिका खेल्न सक्छ। तर त्यसको अर्थ पोथीले अनिवार्य रूपमा अपाङ्ग भाले नै खोज्छे भन्ने होइन।

रिचर्ड फेनम्यानः प्रकृतिको कुनै विशेष व्यवहारलाई मानव समाजको नैतिक नियम बनाउनु हुँदैन। चराको पुच्छर, मानिसको विवाह र राज्यको कानुन एउटै तहका विषय होइनन्।

माधवः त्यसो भए माधवीको कथालाई जैविक नियतिको कथा होइन, सामाजिक नियन्त्रणको कथा मान्नुपर्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः ठीक। पुरुषहरूको प्रतिज्ञा पूरा गर्न माधवीको मातृत्व प्रयोग गरिन्छ। तर पुरुषले प्रतिज्ञा गरेको तथ्यले महिलाको शरीरमाथि अधिकार दिँदैन।

माधवः विद्योत्तमाले नै माधवीको कथा महाभारतको उद्योगपर्वमा थपेकी थिइन् भन्ने मेरो साहित्यिक परिकल्पना छ। यसको प्रत्यक्ष ऐतिहासिक प्रमाण छैन। तर त्यसरी सोच्दा एउटा प्रश्न उठ्छ—पुरुषप्रधान समाजमा महिलाले आफ्ना विचार अभिव्यक्त गर्न आफ्नो नाम लुकाउनुपरेको थियो कि?

रिचर्ड फेनम्यानः सम्भावना खोज्नु र प्रमाणित निष्कर्ष निकाल्नु फरक कुरा हुन्। तपाईंले परिकल्पनालाई परिकल्पना भनेर राख्नुभयो भने त्यसले अनुसन्धानको ढोका खोल्छ।

माधवः भर्जिनिया उल्फले A Room of One’s Own मा महिलाको साहित्यिक प्रतिभा नदेखिनुको कारण प्रतिभाको अभाव मात्र होइन, अवसर र स्वतन्त्रताको अभाव पनि हुन सक्छ भन्ने प्रश्न उठाएकी छन्।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यसैले इतिहासमा कुनै महिलाको नाम नदेखिनुबाट महिलाले सिर्जना नै गरेनन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर हराएको नाम अनुमानले मात्र फेला पर्दैन। प्रमाण खोज्नुपर्छ।

माधवः माधवीको कथामा लेखकत्वभन्दा पनि उनको स्वतन्त्रता महत्त्वपूर्ण छ। उनी पिता, गुरु वा राजाको सम्पत्ति होइनन्। उनी आफ्नै इच्छा भएकी व्यक्ति हुन्।

रिचर्ड फेनम्यानः र त्यो स्वतन्त्रता जैविक क्षमताले सीमित हुँदैन। मातृत्व रोज्ने अधिकार र मातृत्व अस्वीकार गर्ने अधिकार दुवै आवश्यक छन्।

माधवः त्यसो भए गौरीको शोककाव्य लेख्दा पनि मैले उनलाई केवल मेरी पत्नीका रूपमा मात्र सम्झनु हुँदैन। उनी आफ्नै इच्छा, विचार र जीवन भएकी व्यक्ति थिइन्।

रिचर्ड फेनम्यानः प्रेमको गहिराइ सायद त्यहीँ छ—प्रिय व्यक्तिलाई आफ्नै दुःखको पात्रमा सीमित नगर्नु।

(माधव डायरी बन्द गर्छन्।)

छैटौँ दृश्य : एन्ट्रोपीको दिशा

(विमानस्थलको घडीमा समय बदलिन्छ। बाहिर केही यात्रु हतारिँदै दौडन्छन्। उद्घोषकको आवाज सुनिन्छ।)

उद्घोषक: अन्तिम सूचना। प्रस्थानका लागि तयार भएका यात्रुहरू कृपया आफ्नो गेटतर्फ जानुहोला।

माधवः समय पनि अनौठो यात्री रहेछ। कहिल्यै पछाडि फर्कँदैन।

रिचर्ड फेनम्यानः हाम्रो दैनिक अनुभवमा समयको दिशा स्पष्ट देखिन्छ। भाँचिएको गिलास आफैँ जोडिँदैन। तातो चिया चिसिन्छ। तर चिसिएको चिया आफैँ तातेर कपमा फर्कँदैन।

माधवः यही एन्ट्रोपीको नियम हो?

रिचर्ड फेनम्यानः दोस्रो नियमको एउटा सरल उदाहरण हो। पृथक् प्रणालीमा कुल एन्ट्रोपी घट्दैन। वास्तविक प्रक्रियामा ऊर्जा फैलिन सक्छ र उपयोगी ऊर्जा प्राप्त गर्ने क्षमता घट्न सक्छ। यसलाई केवल अव्यवस्थाको सरल पर्याय मान्नु पर्याप्त हुँदैन।

माधवः मानिसको जीवनलाई पनि यसरी हेर्न सकिन्छ? जन्मदेखि मृत्युको यात्रा एउटा दिशा भएको प्रक्रिया हो।

रिचर्ड फेनम्यानः उपमा दिन सकिन्छ। तर मानिसको जन्म र मृत्यु, ब्रह्माण्डको समग्र एन्ट्रोपीको इतिहास र थर्मोडायनामिक नियमलाई एउटै कथनमा मिलाउनु हुँदैन। जीवित शरीर स्थानीय रूपमा व्यवस्था कायम राख्छ, किनकि उसले वातावरणसँग पदार्थ र ऊर्जा आदानप्रदान गर्छ।

माधवः त्यसो भए जीवनले स्थानीय व्यवस्था कायम राख्न बाहिर ऊर्जा खर्च गर्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः हो। जीवन पृथक् प्रणाली होइन। शरीरको संगठन कायम राख्न निरन्तर ऊर्जा चाहिन्छ। मृत्यु हुँदा त्यसलाई कायम राख्ने जैविक प्रक्रिया बन्द हुन्छ। शरीरका पदार्थहरू त्यसपछि अन्य प्रक्रियामा सहभागी हुन्छन्।

माधवः तर मानिसले बनाएको अर्थ पनि उसको मृत्युसँगै समाप्त हुँदैन।

रिचर्ड फेनम्यानः किनकि अर्थ सम्बन्धमा बस्छ। पुस्तक पाठकसम्म पुग्छ। विचार अर्को विचारको कारण बन्छ। कसैले सिकाएको कुरा अर्को पुस्ताले प्रयोग गर्छ। तर यी निरन्तरताहरूलाई मृत व्यक्तिको व्यक्तिगत चेतना निरन्तर रहनुसँग बराबर मान्न मिल्दैन।

माधवः त्यसो भए हामीले मानिसलाई स्थायी वस्तुभन्दा प्रक्रिया र सम्बन्धका रूपमा हेर्नुपर्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यो दार्शनिक निष्कर्षका रूपमा उपयोगी हुन सक्छ। वैज्ञानिक रूपमा भने प्रत्येक दाबी छुट्टाछुट्टै जाँच्नुपर्छ।

माधवः मलाई एउटा प्रश्नले सताइरहेको छ। ब्रह्माण्डको सुरुआत र अन्त्यलाई उच्च र न्यून एन्ट्रोपीको भाषामा बुझ्न सकिन्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्था अत्यन्त विशेष, न्यून गुरुत्वीय एन्ट्रोपी भएको अवस्थासँग सम्बन्धित थियो भन्ने आधुनिक ब्रह्माण्डविज्ञानमा महत्त्वपूर्ण विचार छ। तर ब्रह्माण्डको अन्तिम अवस्था कस्तो हुनेछ भन्ने कुरा त्यसको विस्तार, पदार्थ र ऊर्जाको प्रकृति तथा ब्रह्माण्डीय स्थिराङ्कजस्ता प्रश्नसँग जोडिएको छ। त्यसैले ‘उच्चबाट न्यून’ वा ‘न्यूनबाट उच्च’ भनेर मात्र सम्पूर्ण इतिहास बताउन सकिँदैन।

माधवः मानिसको जन्मलाई न्यून एन्ट्रोपी र मृत्युलाई उच्च एन्ट्रोपीसँग तुलना गर्न सकिन्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः सीमित उपमाका रूपमा। तर त्यसलाई सटीक वैज्ञानिक नियम ठान्नु हुँदैन। जीवित शरीरको संगठन र ब्रह्माण्डको समग्र अवस्था फरक तहका विषय हुन्। मानिस जन्मिँदा नै उसको शरीरमा धेरै जटिल प्रक्रिया चलिरहेका हुन्छन्। मृत्युले ती प्रक्रिया बन्द गर्छ, तर त्यसले ब्रह्माण्डको एन्ट्रोपी एक्लैले निर्धारण गर्छ भन्ने होइन।

माधवः हामीलाई त मृत्युको प्रश्नले अन्तिम उत्तर खोज्न बाध्य पार्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः विज्ञानले कहिलेकाहीँ अन्तिम उत्तर नदिएर प्रश्नलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ। मृत्युको जैविक प्रक्रिया बुझ्नु, चेतनाको प्रकृति बुझ्नु र मृत्युपछिको अस्तित्वको दाबी जाँच्नु तीन फरक काम हुन्।

माधवः तपाईंको तर्कले स्वर्गको मेरो विश्वासलाई कमजोर बनाएको छ।

रिचर्ड फेनम्यानः मैले तपाईंको विश्वास खोस्न खोजेको होइन। मैले केवल विश्वास र प्रमाणबीचको सीमा देखाउन खोजेको हुँ।

माधवः अनि मैले तपाईंलाई सम्झाउन खोजेको हुँ—प्रेमको अर्थ प्रयोगशालामा नापिने मात्र होइन। मानिसले गुमाएको सम्बन्धलाई भाषा र स्मृतिमा पुनः अर्थ दिन सक्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यसमा म सहमत छु।

सातौँ दृश्य : कसैको अन्तिम गन्तव्य

(केही क्षण मौनता। टेबुलमाथि रहेको पत्रको खाम बिस्तारै उज्यालोमा देखिन्छ।)

माधवः तपाईंले आर्लिनलाई लेखेको पत्र प्रकाशित भयो?

रिचर्ड फेनम्यानः मेरो मृत्युपछि मेरी छोरीले त्यसलाई सार्वजनिक गरिन्। त्यसपछि अरू मानिसले पनि त्यो पत्र पढ्न पाए। त्यो पत्र निजी प्रेमको अभिव्यक्ति थियो, तर त्यसले अरूलाई पनि आफ्नो शोक र सम्बन्धबारे सोच्ने ठाउँ दियो।

माधवः तपाईंले पत्र लेख्दा त्यो संसारले पढ्नेछ भन्ने सोच्नुभएको थियो?

रिचर्ड फेनम्यानः होइन। मैले आर्लिनलाई सम्बोधन गरेको थिएँ। पत्र लेख्ने कामले मेरो मनमा बाँकी रहेको कुरा व्यवस्थित गर्न मद्दत गर्‍यो। त्यसको सार्वजनिक महत्त्व पछि जन्मियो।

माधवः मैले पनि गौरीका लागि लेखेको शोककाव्य अरूले पढ्लान् भन्ने सोचेर मात्र लेखेको थिइनँ। तर पाठकले त्यसमा आफ्नै शोक भेटे भने त्यो निजी पीडा साझा अनुभव बन्छ।

रिचर्ड फेनम्यानः यही त मानव संस्कृतिको एउटा शक्ति हो। व्यक्तिको अनुभव भाषा, संगीत र कलामार्फत अरूको अनुभवसँग जोडिन सक्छ।

(पृष्ठभूमिमा यात्रुहरूको आवाज बढ्छ।)

उद्घोषक: यात्रुहरूको जानकारीका लागि, आगमन कक्षमा आफ्ना आफन्तलाई लिन आउनुभएका व्यक्तिहरू कृपया निर्धारित प्रतीक्षा क्षेत्रमा बस्नुहोला।

(केही क्षणपछि अर्को उद्घोषणा सुनिन्छ।)

उद्घोषक: अन्तिम बोर्डिङ कल। यात्रुहरूले तत्काल आफ्नो प्रस्थान गेटमा सम्पर्क गर्नुहोला।

माधवः अन्तिम बोलावट! सायद मेरो विमान आएको छ।

रिचर्ड फेनम्यानः तपाईंलाई साँच्चै लाग्छ, तपाईंको गन्तव्य स्वर्ग नै हो?

माधवः अहिले पनि मलाई गौरीलाई भेट्ने आशा छ। तर तपाईंले उठाएका प्रश्नहरूबाट भाग्न सक्दिनँ। मेरो आशा प्रमाण होइन भन्ने कुरा स्वीकार गर्न सक्छु। तर आशा राख्नुको अर्थहीनता पनि प्रमाणित भएको छैन।

रिचर्ड फेनम्यानः तपाईंले राम्रो भिन्नता छुट्याउनुभयो। मानिसले अज्ञातबारे प्रश्न गर्न पाउनुपर्छ। तर आफूले चाहेको उत्तरलाई तथ्य भनेर घोषणा गर्नु हुँदैन।

माधवः तपाईं भने आर्लिनलाई भेट्ने आशा गर्नुहुन्न?

रिचर्ड फेनम्यानः म उनलाई सम्झन्छु। उनको अभाव अनुभव गर्छु। उनीसँग बिताएको समयका लागि कृतज्ञ छु। तर मसँग उनलाई मृत्युपछि सचेत रूपमा भेट्ने प्रमाण छैन। त्यसैले म त्यो दाबीलाई सत्य भन्न सक्दिनँ।

माधवः सायद हाम्रो भिन्नता यति मात्र हो—म आशालाई गन्तव्य ठान्छु, तपाईं त्यसलाई यात्राको अनुभूति।

रिचर्ड फेनम्यानः र हामी दुवैलाई प्रेमले यात्रामा पठाएको छ।

(दुवै उठ्छन्। माधव आफ्नो डायरी समात्छन्। फेनम्यान पत्रको खाम खल्तीमा राख्छन्।)

आठौँ दृश्य : विमान उड्दैन

(अचानक विमानस्थलको उद्घोषणा सुनिन्छ।)

उद्घोषक: यात्रुहरूको जानकारीका लागि, केही प्रस्थानहरू प्राविधिक कारणले स्थगित भएका छन्। कृपया अर्को सूचनाको प्रतीक्षा गर्नुहोला।

(माधव र फेनम्यान एकअर्कालाई हेर्छन्।)

माधवः तपाईंको विमान पनि रोकियो?

रिचर्ड फेनम्यानः मेरो विमानभन्दा पनि ठूलो प्रश्न रोकिएको छ जस्तो लाग्छ। म कहाँ जानेछु भन्ने प्रश्नको वैज्ञानिक उत्तर छैन। तर त्यसले प्रश्न गर्न छोड्नुपर्ने कारण दिँदैन।

माधवः अनि मेरो स्वर्गको विमान पनि यहीँ रोकियो। अब के गर्ने?

रिचर्ड फेनम्यानः सायद हामीले विमानको प्रतीक्षा गर्दै कुरा जारी राख्नुपर्छ।

(दुवै फेरि बस्छन्। पृष्ठभूमिमा मधुरो प्रेमगीत बज्न थाल्छ। गीतका शब्द स्पष्ट छैनन्। धुनमा कसैलाई सम्झिएको पीडा छ।)

माधवः यो गीतले मलाई गौरीको सम्झना गरायो।

रिचर्ड फेनम्यानः मलाई आर्लिनको।

माधवः दुई फरक भाषा, दुई फरक जीवन, तर अभावको अनुभूति उस्तै।

रिचर्ड फेनम्यानः किनकि प्रेमको अनुभूति साझा हुन सक्छ। तर त्यसबाट मृत्यु पछाडिको संसारको एउटै निष्कर्ष निस्कनुपर्छ भन्ने छैन।

माधवः तपाईंको विचारमा मृत्युपछि मानिस कहाँ पुग्छ?

रिचर्ड फेनम्यानः शरीरका पदार्थ र ऊर्जा अन्य प्रक्रियामा सहभागी हुन्छन्। उसको जीवनका प्रभाव अरू मानिस र संसारमा रहन सक्छन्। चेतना त्यसपछि पनि रहन्छ कि रहँदैन भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन हामीसँग पर्याप्त प्रमाण छैन।

माधवः त्यसो भए अन्तिम सत्य अज्ञात नै रह्यो।

रिचर्ड फेनम्यानः केही प्रश्नमा हो। तर अज्ञात भन्नु हार मान्नु होइन। त्यसको अर्थ हामीले आफ्नो ज्ञानको सीमा चिनेका छौँ।

माधवः म एउटा कुरा थप्न चाहन्छु। यदि स्वर्ग छैन भने पनि प्रेमको मूल्य घट्दैन। यदि पुनर्जन्मको प्रमाण छैन भने पनि असल काम गर्नु निरर्थक हुँदैन। यदि मृत्यु अन्तिम जैविक अन्त्य हो भने पनि जीवनमा न्याय र करुणाको महत्त्व समाप्त हुँदैन।

रिचर्ड फेनम्यानः बिल्कुल। मानिसले राम्रो काम गर्न मृत्युपछिको पुरस्कार आवश्यक पर्नु हुँदैन। अरूको दुःख बुझ्न, अन्याय रोक्न र समाजलाई राम्रो बनाउन हामीसँग यही जीवन छ।

माधवः त्यसो भए हामी स्वर्गको ठेगाना पत्ता लगाउन नसके पनि पृथ्वीलाई राम्रो बनाउन सक्छौँ।

रिचर्ड फेनम्यानः र त्यो कामको परिणाम हामीपछि पनि अरूको जीवनमा जारी रहन सक्छ।

(उद्घोषणाको आवाज फेरि आउँछ।)

उद्घोषक: यात्रुहरूको जानकारीका लागि, अर्को सूचना नभएसम्म सबै उडानहरू प्रतीक्षामा रहनेछन्। कृपया आफ्नो स्थानमा रहनुहोला।

(मञ्चमा लामो मौनता। माधव आफ्नो डायरी खोल्छन् र केही लेख्छन्। फेनम्यान खाम निकाल्छन्, तर यसपटक पत्र पढ्दैनन्।)

माधवः के तपाईंलाई लाग्छ, हामीले मृत्युलाई बुझ्न सक्यौँ भने शोक हराउँछ?

रिचर्ड फेनम्यानः होइन। शोक सम्बन्धको मूल्यसँग जोडिएको हुन्छ। मृत्युको जैविक व्याख्याले प्रेमको अभाव हटाउँदैन। तर भ्रम र तथ्य छुट्याउन सके शोकलाई नयाँ अर्थ दिन सकिन्छ।

माधवः म गौरीलाई स्वर्गमा भेट्ने आशा पूर्ण रूपमा त्याग्न सक्दिनँ।

रिचर्ड फेनम्यानः तपाईंलाई त्यस्तो आशा राख्न कसैले रोक्न सक्दैन। तर त्यसलाई अरू मानिसको जीवन नियन्त्रण गर्ने साधन नबनाउनुहोला।

माधवः माधवीको कथा सम्झेँ। पुरुषहरूले आफ्नो धार्मिक प्रतिज्ञा पूरा गर्न उनको शरीर प्रयोग गरे। उनीहरूको स्वर्ग वा प्रतिष्ठाको आकाङ्क्षाले उनको स्वतन्त्रता खोस्यो।

रिचर्ड फेनम्यानः त्यसैले कुनै पनि विश्वासलाई नैतिक प्रश्नबाट मुक्त राख्न हुँदैन। मानिसको स्वतन्त्रता, सहमति र गरिमालाई कुल्चेर प्राप्त हुने धार्मिक उपलब्धि वा सामाजिक प्रतिष्ठा न्यायपूर्ण हुँदैन।

माधवः अनि अरस्तुको महिलालाई पुरुषको अपूर्ण वा विकृत रूप ठान्ने धारणालाई पनि त्यहीँबाट प्रश्न गर्नुपर्छ। महिलाको अस्तित्व पुरुषको तुलनाम