अहिले राहुल सांकृत्यायन भएको भए?

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन धेरै पक्ष समेटिएका एक व्यक्ति थिए। उनी धेरै भाषा जान्दथे। बौद्ध भिक्षु, मार्क्सवादी क्रान्तिकारी, र इतिहासकार थिए, र एउटै जीवनमा धेरै जीवन बाँचे। उनको प्रसिद्ध पुस्तक "भोल्गा देखि गंगा" ऐतिहासिक कथाको एउत्ता महत्वपूर्ण कृति हो, जसमा बीस कथाहरू मार्फत आर्य मानिसहरूको बसाइँसराइ देखाइएको छ। तर, उनले कलम बिसाएदेखि संसार निकै परिवर्तन भइसकेको छ। आज, जीनोमिक्सका प्रविधि, सोभियत सपनाको पतन, र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको उदयले उनको विरासतको गम्भीर पुनःपरीक्षण आवश्यक बनाउँछ।

भाषाविज्ञानदेखि जीनोमिक्ससम्म: बसाइँसराइको मोड

"भोल्गा देखि गंगा" मा सांकृत्यायन २०औँ शताब्दीको सुरुको भाषिक र पुरातात्विक सहमतिमा धेरै भर परे। उनले स्टेपी क्षेत्रबाट गंगाको उर्वर मैदानसम्म इन्डो-युरोपियन भाषीहरूको सांस्कृतिक रूपमा बसाइँसराइको कल्पना गरे। उनले भाषा र सामाजिक संरचनाको विकाससँग जोडेर हेरेका थिए।

तर, डीएनए प्रविधिले भाषाले मात्र समेट्न नसक्ने बसाइँसराइको जटिलता थपेको छ। सांकृत्यायनले सांस्कृतिक सञ्चारको "कसरी" भन्ने विषयमा ध्यान दिएका थिए। आधुनिक जीनोमिक्सले "को" र "कहिले" भन्ने उत्तर पनि प्रदान गर्छ।

• स्टेपीको पदचाप: हालका अध्ययनहरूले ईसापूर्व २००० र १५०० को बीचमा युरेशियन स्टेपीबाट दक्षिण एसियामा ठूलो आनुवंशिक प्रवाह पहिचान गरेको छ।
• लिङ्ग पूर्वाग्रह: आनुवंशिक तथ्याङ्कले "पुरुष-मध्यस्थता"को बसाइँसराइ देखाउँछ। स्टेपीका चरन चौपाया पालकहरू – प्रायः पुरुष – अन्यत्रैका स्थानीय बासिन्दासँग घुलमिल भए। यसले राहुलको समानतापदी जनजाति बसाइँसराइको रोमान्टिक दृष्टिकोणलाई परिष्कृत गर्छ। शुरुको मार्क्सवादी इतिहासले मानेको भन्दा धेरै जटिल र स्तरीकृत एकीकरण प्रक्रिया देखाउँछ।

सांकृत्यायनको मध्य एसियाली उत्पत्तिको सहज ज्ञान धेरै हदसम्म सही थियो। तर डीएनए प्रविधिले अनुमानात्मक भाषाविज्ञानबाट विषयलार्इ जैविक निश्चिततातिर सारेको छ। यसले हाम्रो इतिहास हाम्रा भाषा र ध्वनिहरूभन्दा हाम्रो रगतमा बढी लेखिएको देखाउँछ।

मार्क्सवाद, सोभियत धङ्धङी, र 'एनिमल फार्म' को वास्तविकता

राहुल सांकृत्यायनको मार्क्सवाद बोल्सेभिक क्रान्तिको जगमा उभिएको थियो। उनले सोभियत सङ्घलाई "नयाँ मानवता" को अग्रदूतको रूपमा देखेका थिए। तर, इतिहासले उनको आशावादको कठोर उत्तर लेख्यो। १९९१ मा सोभियत सङ्घको अन्त्य र नोकरशाही अधिनायकवादको उदयले जर्ज ओरवेलको "एनिमल फार्म" को उदास रूपकलाई छर्लङ्ग पार्छ।

सांकृत्यायनले मजदुर वर्गलार्इ स्वाभाविक रूपमा वर्गविहीन समाजको युटोपियातिर लैजान सक्षम देखेका थिए। तर, ओरवेलले "सबै जनावर बराबर छन्, तर केही जनावर अरूभन्दा बढी बराबर छन्" भन्ने रूपकमा यथार्थ देखाएका छन्। सोभियत प्रणालीमा, "अग्रदूत पार्टी" एउटा नयाँ अभिजात वर्ग (नोमेन्क्लातुरा) मा परिणत भयो। राहुल भने आफ्नो आदर्शवादमा यति लीन थिए कि त्यतातिर अनुमान नै गरेनन्।

• नेतृत्वको खाडल: राहुलले कल्पना गरेको समाजवादमा "मजदुर वर्गको फाइदा" देखिएन। बरु, उत्पादनको साधन मजदुरहरूको बन्नुको सट्टा राज्य नै एकल जमिनदार बन्यो।
• तर्कसंगतिकरण: यदि ओरवेलको तर्क राहुलको विचारमा लागू गर्ने हो भने, असफलता शक्तिको केन्द्रीकरणमा रहेछ भन्ने पाइन्छ। राहुलको वैज्ञानिक, तर्कसंगत समाजको सपना मानवको पदानुक्रमको लागि प्राकृतिक प्रवृत्तिले कमजोर बनाएको थियो। यो एक जैविक र मनोवैज्ञानिक वास्तविकता थियो जसलाई उनको मार्क्सवादले प्रायः बेवास्ता गर्यो। उनको समयमा रिचर्ड डकिन्सको सेल्फिस जीन (१९७६) नलेखिएकोले पनि उनले त्यता ध्यान दिन नसकेको हुन सक्छ।

पहिचान बनाम वर्ग: फुकुयामाको लेन्स

फ्रान्सिस फुकुयामाले पहिचानका सम्बन्धमा विश्लेषण गरेका छन्। आधुनिक राजनीति अहिले आर्थिक "वर्ग" (राहुलले विश्वास गरेको) द्वारा नभई थाइमोस – आफ्नो पहिचानको मान्यताको चाहना (धर्म, जाति, लिङ्ग) – द्वारा सञ्चालित छ।

राहुल सांकृत्यायन सार्वभौमिकतावादका समर्थक थिए। मानिसहरू जति "वैज्ञानिक" र "तर्कसंगत" हुँदै जान्छन्, त्यत्तिनै साँघुरो पहिचान त्याग्छन् भन्ने उनलाई विश्वास थियो। उनी आधुनिक ब्यक्तिवादी राजनीतिको उदयबाट ज्यादै आहत हुने थिए।

• ब्यक्तिवाद: राहुलले तर्कको माध्यमले "गरीबहरू" लाई एकजुट गर्न खोजे भने, आधुनिक ब्यक्तिवादीहरूले "पहिचान" को माध्यमले एकजुट गर्छन्।
• टकराव: राहुलको लागि, दुश्मन "पुजारी" र "पुँजीपति" थिए। फुकुयामाको युगमा, दुश्मन प्रायः "अर्को" हुन्छ। जनजाती र धार्मिक पहिचानको जटिलतालाई राहुलले लेखाजोखा गर्न सकेनन्। जब पहिचानको राजनीतिले आर्थिक स्वार्थलाई जित्छ, तब वर्ग-आधारित समाधान अपूर्ण हुन्छ।

२१औँ शताब्दीमा राहुलले के सोच्थे होलान्?

यदि सांकृत्यायन सन् २०२६ मा जीवित रहेका भए, उनको समाजवादले सम्भवतः एउटा "सफ्टवेयर अद्यावधिक" पाउने थियो। उनी "औद्योगिक युग" को मानिस थिए, जमिन र कारखानामा केन्द्रित भए। आजको यूगमा भए उनले सम्भवतः डाटा सार्वभौमसत्तामा ध्यान दिन्थे।

उनले विश्वव्यापी आधारभूत आय (UBI)लाई विलासिता नभई आधुनिक आवश्यकताको रूपमा हेर्थे होलान्। बेरोजगारी र श्रमको अप्रचलनबाट जनतालाई जोगाउने एक मात्र तरिका खोज्थे। उनको समाजवाद "कारखानाको स्वामित्व" बाट "एल्गोरिदमको स्वामित्व" मा परिवर्तन हुने थियो। उनी सम्भवतः "मुक्त स्रोत समाजवाद" को अधिवक्ता हुने थिए। डिजिटल अभिजात वर्गको "एनिमल फार्म" मा ज्ञान र प्रविधिको उपलब्धतामाथि विकेन्द्रीकरणको उपाय खोज्ने थिए।

जातको पेच: आरक्षण र संविधान

सांकृत्यायन जात प्रथाका कट्टर आलोचक थिए। उनले जातलाई आर्थिक र मानसिक दासताको औजारको रूपमा देखे। भारतीय संविधानमा अम्बेडकरको धारणालाई राहुलले समर्थन गरे। आरक्षणको व्यवस्था हुँदा पनि भारतमा "अनुसूचित जातिको समस्या" अझै एउटा बल्झिरहेको घाउ जस्तै छ।

• स्थिरता: एउटा "क्रिमी लेयर" ले मात्र राहत र माथिल्लो गतिशीलता पाएको छ। ग्रामीण दलित जनसङ्ख्याको संरचनागत वास्तविकताले केवल अति न्यून परिवर्तन मात्र देखेको छ।
• राहुलको प्रभाव: उनले संस्कृत ग्रन्थ र इतिहासको गहिरो ज्ञानबाट समाजमा प्रभाव पारेका थिए। जात व्यवस्था "आध्यात्मिक" होइन बरु एउटा ऐतिहासिक निर्माण हो भन्ने धारणा विस्तार गर्न केही हदसम्म सफल थिए।
• खाडल: राहत नगण्य छ। राहुलका नजरमा आरक्षण एउटा राजनीतिक औजार मात्र भएको देखिन्छ। तर उत्पादनका साधन (जमिन, प्रविधि, शिक्षा) अझै पनि ठूलो मात्रामा परम्परागत अभिजात वर्गको हातमा छन्।

राहुलको वर्ग संघर्ष

राहुल सांकृत्यायनले संसारलाई वर्ग सङ्घर्षको लेन्सले हेरे। डा. बी.आर. अम्बेडकरले भारतमा "जात श्रमको विभाजन मात्र होइन, बरु श्रमिकहरूको विभाजन हो" भन्ने पहिचान गरे। यो भिन्नताले गर्दा राहुलको दृष्टिकोणले व्यावहारिकता पाउन अप्ठेरो पर्यो।

• मनोवैज्ञानिक बाधा: राहुलले "सर्वहारा वर्ग" "पुँजीपति" विरुद्ध एकजुट हुनेछन् भन्ने विश्वास गर्थे। तर, ग्रामीण भारतको मनोवैज्ञानिक धार फरक धारमा बगिरह्यो। अरू जातका उत्पीडित मजदुरले प्रायः आफ्नै आर्थिक वर्गका अरू जातसँग (जस्तै शूद्र वा ओबीसी समूह) एकजुट हुन सकेनन्।
• "सम्भ्रान्तको सन्तान" सिन्ड्रोम: ऐतिहासिक रूपमा, सीमान्तकृतले "मालिकका सन्तान" (सामन्ती अभिजात वर्ग) लाई चुनौती दिन आँटै गर्न सकेनन्। शारीरिक कमजोरी थिएन; बरु स्रोतको एकाधिकार र सांस्कृतिक वर्चस्वमा अडिएको भावनाले चुनौती दिन नसकेको देखियो।

अम्बेडकरले आर्थिक समर्थनका रूपमा भूमि सुधार र छुट्टै निर्वाचन क्षेत्रहरूमा ध्यान दिएका थिए – सीमान्तकृतहरूलाई "सार्वभौम आर्थिक आधार" दिने डिजाइन गरिएको थियो, जुन वर्ग सङ्घर्ष नभएर वर्ग समन्वय थियो। अम्बेडकरले राहुलको वर्ग सङ्घर्ष र गान्धीको वर्ण व्यवस्था कायम राख्दै विभेद हटाउने दुवै मार्गमा समाधान भेटिरहेका थिएनन्।

राहुल डा. भान प्रसादले जोड दिएको विषयलाई मनन गर्न असफल थिए। दलित र गरीब ब्राह्मणलाई एउटै "वर्ग" को रूपमा देखे। राहुलले सामाजिक पुँजी (वा त्यसको अभाव) लाई बेवास्ता गरे। समान गरिबी भए पनि समानताको लक्ष्य हासिल गर्न दलितलाई सांस्कृतिक उत्पीडन बाधक बन्छ।

डा. भान प्रसादको विश्लेषणले राहुलको युगको एउटा खाडल उजागर गर्छ। राहुलले बोल्सेभिक मोडेलबाट जातको पहिचान विघटन हुने विश्वास गर्थे। तर, जात प्रणाली आफैं पुनरुत्पादन गर्ने प्रसादको धारणाले त्यो गलत साबित गर्छ।

राहुल सांकृत्यायन 'नयाँ मानिस' का वास्तुकार थिए। तर उनले दक्षिण एसियाली समाजको 'पुरानो मानिस' एउटा श्रेणीबद्ध असमानतामा जकडिएको छ भन्ने बुझेनन्। नेपालमा माओवादी विद्रोहले पनि त्यो असमानता मेटाउन सकेको छैन।

• अम्बेडकर अर्थशास्त्रले सीमान्तकृतहरूलाई शिक्षित, आन्दोलित र सङ्गठित भएर अभिजात वर्गसँग प्रतिस्पर्धा गर्न प्रोत्साहित गर्छ। राहुल सामूहिक विद्रोहमा केन्द्रित थिए। सम्भ्रान्त सन्तानलाई छलपूर्ण आर्थिक तथा सामाजिक पदानुक्रमले फाइदा दिइरहेको छ। वैचारिक परिवर्तनले मात्र समानता कायम हुँदैन।

उनले "हुनेखाने" र "नहुनेहरू" देखे। तर "श्रेणीबद्ध रूपमा रहेका साना धनीहरू" देख्न असफल भए। माथिल्लो जातको एउटा गरीबले जन्मको आधारमा अर्को गरीब मानिसभन्दा आफूलाई श्रेष्ठ ठान्छ।

प्रविधि

राहुल सांकृत्यायन प्रविधिप्रेमी थिए। प्रविधिले मजदुरलाई मुक्त गर्नेछ भन्ने कुरामा विश्वास गर्थे। उनको समयमा, एउटा ट्रयाक्टर स्वतन्त्रताको प्रतीक थियो। आज, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र साइबर-प्रविधिले अझ डरलाग्दो द्विविधा प्रस्तुत गर्छ।

उनको आशा विपरीत, प्रविधिले धनी र गरीब बीचको खाडललाई झनै फराकिलो बनाइरहेको छ:

• डिजिटल विभाजन: २१औँ शताब्दीको "सर्वहारा वर्ग" – गिग कामदार र म्यानुअल मजदुरहरू – बढ्दो रूपमा एआई एल्गोरिदमहरूद्वारा निगरानी भित्र परिचालित छन्। मोर्गेज र कारको किस्तामा जकडिएको दासत्वमा फसेका छन्। त्यो कुरा मनन नगर्नाले विद्रोहका लागि एकजुट हुन ढिलो भइरहेको छ।
• सूचनाको विषमता: राहुलले साक्षरता र प्रविधिले सचेत नागरिक तयार हुने आशा गरे। तर, "साइबर युग" ले गलत सूचनाको जालमा फसाएको छ। पपुलिस्ट वाक्पटुताको माध्यमले भ्रम छर्न सजिलो बनाएको छ।

निष्कर्ष

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन मानव प्रगतिको विज्ञान, गतिशीलता, र समानताका बिषयमा सही थिए। तर उनले अन्तर्विरोधलाई कम आँकलन गरेको देखिन्छ। डीएनए प्रविधिले हाम्रो बसाइँसराइको विगत पुष्टि गरेको छ तर हाम्रो जैविक जटिलताहरू पनि उजागर गरेको छ। ओरवेलले चेतावनी दिएको "मानव स्वभाव" लाई सम्बोधन नगरी "वर्ग" समाधान गर्न सकिँदैन भन्ने नै सोभियत सङ्घको असफलताले प्रमाणित गरेको छ।

आज जीवित भए, "घुमन्ते" विद्वान् आफैंले एउटा नयाँ लडाइँ लडिरहेका हुने थिए। जमिनदार विरुद्ध होइन, टेक-ओलिगार्क विरुद्ध लड्नुपर्छ भन्ने थिए। औजारहरू रथदेखि एल्गोरिदमसम्म परिवर्तन हुँदा पनि तर्कसंगत, न्यायोचित समाजको लागि सङ्घर्ष उस्तै रहने रहेछ। उनले हामीलाई एआई वा डीएनए परीक्षणदेखि नडराउन सन्देश दिएका छन्। बहुसङ्ख्यकलाई अज्ञानतामा राख्ने नयाँ "शास्त्र" एआई नबनोस् भन्ने सुनिश्चित गर्न चेताएका पनि छन्।