ध्यान, साधना र करुणा: आधुनिक समाज

प्रस्तावना

आजको विश्वमा 'ध्यान' (Meditation) शब्दले मानसिक शान्तिदेखि आध्यात्मिक मुक्तिसम्मका अनेक अर्थ बोकेको हुन्छ। विशेषगरी विपश्यना ध्यान (Vipassana) विश्वभर यति प्रख्यात छ कि यसलाई बुद्धकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण देनका रूपमा लिइन्छ। तर, ध्यानका पद्धतिहरू यति धेरै छन् कि एउटै व्यक्तिलाई कुन पद्धति उपयुक्त हो भन्ने निर्णय गर्नु निकै जटिल विषय हो। वैदिक कालदेखि नै ध्यानको अभ्यास भइरहेको पाइन्छ, जसलाई उपनिषद्हरू र पछि गएर भगवद्गीताको ५ र ६ अध्यायमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ। यस लेखमा ध्यानका विविध पद्धतिको चर्चा गरिएको छ। बुद्धले आफ्ना गुरुबाट किन पूर्णता पाएनन्? बौद्ध धर्म चीनमा फैलिँदा कसरी पारिवारिक दायित्वको प्रश्नको सामना गरियो? र अन्त्यमा कसरी आधुनिक समाजमा व्यक्तिको पूर्वज्ञान (Prior Knowledge) र क्षमताका आधारमा सही मार्गको सुझाव दिन सकिन्छ भन्ने विश्लेषण गरिनेछ।

ध्यानको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: वेद, गीता र बुद्ध

ध्यानको जरा वैदिक परम्परादेखि नै भेटिन्छ। 'तपस्या' वा 'उपासना' को रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो। यसको व्यवस्थित रूप भगवद्गीतामा पाइन्छ। गीताको पाँचौं अध्यायमा कर्मयोगको माध्यमबाट ध्यानको अवस्थालाई स्पष्ट पारिएको छ । त्यसैगरी छैटौं अध्याय (ध्यानयोग) लाई ध्यानको शास्त्रीय पिटिका मानिन्छ। गीतामा भनिएको छ
"यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥"
(जहाँ योगको अभ्यासले मन निरुद्ध हुन्छ र आत्माले आफैंलाई आत्मामा देख्दछ, त्यहीं परमानन्द प्राप्त हुन्छ।)
यसरी, गीताले ध्यानलाई आत्मसाक्षात्कारको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

बुद्धको ध्यानपद्धति भने फरक क्रान्तिकारी मार्ग हो। बुद्धले ध्यानलाई केवल एकाग्रता (Samadhi) मा सीमित राखेनन्। उनले ध्यानलाई प्रज्ञा (Prajna) र शील (Sila) सँग जोडे। बुद्धको ध्यानपद्धति यति प्रभावकारी ठहरियो कि यो सम्पूर्ण विश्वमा फैलिएकोछ। आज विकसित देशहरूका बहुराष्ट्रिय कर्पोरेसनहरू (जस्तै Google, Apple) मा समेत कर्मचारीको तनाव व्यवस्थापन र रचनात्मकता बढाउन बुद्धको ध्यानपद्धतिलाई अपनाउने गरिन्छ।

बुद्ध र आलार कलाम: एकाग्रता होइन, प्रज्ञा मुख्य हो

बुद्धको ज्ञानप्राप्ति अघि उहाँका दुई प्रमुख गुरु थिए: आलार कलाम (Alara Kalama) र उद्दक रामपुत्त (Uddaka Ramaputta)। आलार कलामले सिद्धार्थलाई "आकिञ्चञ्ञायतन" (शून्यताको ध्यान) सम्म पुर्याउनुभयो, जहाँ मन अत्यन्त एकाग्र र शान्त हुन्छ। तर, बुद्धलाई त्यो पूर्ण लागेन। किन?

कारण के थियो भने, आलार कलामको ध्यानले मात्र एकाग्रता र आनन्द (Jhana) प्रदान गर्थ्यो, तर त्यसले जन्म, बुढ्यौली, रोग र मृत्युको मूल कारण—अर्थात् दुःखको अन्त्य—गर्दैनथ्यो। बुद्धले ध्यानको आनन्द नै अन्तिम लक्ष्य होइन भन्ने महशुस गरे। प्रज्ञाद्वारा आर्य सत्य (चार आर्य सत्य) बोध गर्नु नै वास्तविक मुक्ति हो। यही नै बुद्ध र आलार कलामबीचको मुख्य भिन्नता हो।

त्यसैले, बुद्धले आफ्नै मार्ग विकास गरे: शील (अर्थात् नैतिक आचरण) → समाधि (अर्थात् एकाग्रता) → प्रज्ञा (अर्थात् विशिष्ट ज्ञान)। शीलका नियम पालन नगरी प्राप्त गरेको समाधि अपूर्ण हुन्छ, र इर्ष्या तथा राग-द्वेष त्याग्न नसकेको समाधि पूर्ण हुँदैन भन्ने बुद्धको शिक्षा थियो।

मतभेद: विपश्यना, बज्रयान र मज्झिम निकाय

बुद्ध अनुयायीहरूमा ध्यानको श्रेष्ठतालाई लिएर फरक-फरक मत पाइन्छ:

• विपश्यना (Vipassana): यो 'अन्तर्दृष्टि ध्यान' हो। शरीर र मनको सूक्ष्म अनुभूतिहरूको अवलोकन गर्छ। थेरवादी परम्पराका अधिकांश भिक्षुहरू विपश्यनालाई मूल मार्ग मान्छन्।
• बज्रयानी ध्यान (Vajrayana): तान्त्रिक पद्धतिमा आधारित यस ध्यानले मन्त्र, मुद्रा र दृश्यीकरण (Visualization) मार्फत मनलाई एकाग्र गराउँछ, जुन तिब्बती बौद्ध धर्ममा प्रचलित छ।
• मज्झिम निकायको ध्यान: एकथरी बुद्धवादीहरू सुत्त पिटकको मज्झिम निकाय (Majjhima Nikaya) लाई आधार मान्छन्। सम्यक ध्यान लाई चार झान (ध्यान) को रूपमा परिभाषित गरिएको छ। झान भनेको मनको गहन एकाग्रताको अवस्था हो, जहाँ इन्द्रिय सुखहरूबाट अलग भई मन एकाग्र हुन्छ।

यी तीनै पद्धति प्रभावकारी छन्, तर व्यक्तिको पूर्वज्ञान (Prior Knowledge), मानसिक स्वभाव र जीवनशैली अनुसार कुन पद्धति उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्णय गर्नु उचित हुन्छ, जसको बारेमा हामी अन्त्यमा चर्चा गर्नेछौँ।

चीनमा बौद्ध धर्म र पारिवारिक दायित्वको द्वन्द्व

मिङ शासनकालदेखि नै बुद्ध धर्म चीनमा पुगेको थियो। त्यहाँको प्रचलित प्रमुख धर्म—कन्फ्युसियसवाद (Confucianism) —संग ठूलो द्वन्द्व उत्पन्न भयो। कन्फ्युसियसवादले "परिवार र समाजप्रतिको कर्तव्य" लाई सर्वोच्च नैतिकता मान्थ्यो। भनिन्थ्यो: "आमाबुवा बाँचेको अवस्थामा टाढा नजानू, र मृत्युपछि पनि वर्षौँसम्म शोक मनाउनू" । बुद्धले "घरबार त्याग (Pravrajya)" गर्नुलार्इ अनैतिक र अकर्तव्य ठानियो। उकत तर्कको आलोचकहरूले जवाफमा "घरमा आगो लाग्यो भने पानी ल्याएर निभाउने कि आमाबुवाको सेवा गरेर बस्ने?" भन्थे। यसको अर्थ, संसारको दुःख (आगो) देखेर पनि केवल ध्यान गरेर बस्नु उचित होइन, बरु तुरुन्त कर्तव्य पालन गर्नु उचित हो भन्ने थियो।

बुद्ध मार्गीहरूद्वारा उक्त प्रश्नको तर्क:

• आध्यात्मिक ऋण चुक्ता (Spiritual Repayment): भिक्षुले आफ्नो परिवारलाई शारीरिक रूपमा छोडे पनि, आफ्नो आध्यात्मिक साधनाले आमाबाबुको ऋण चुक्ता गर्ने र उनीहरूलाई मुक्ति दिलाउने काम गर्छ। यसलाई भौतिक सेवा भन्दा उच्च 'धार्मिक कर्तव्य' मानियो। तर्क थियो— भिक्षुले पूरै समाजको कल्याणको लागि योगदान दिँदा स्वतः आफ्ना पितृहरूको पनि कल्याण हुन्छ।
• गृहस्थ मार्गको स्वीकारोक्ति: चीनमा बुद्ध धर्मले "गृहस्थ" (परिवारसहित बस्ने) हरू पनि उत्तिकै आध्यात्मिक उन्नति गर्न सक्छन् भन्ने कुरा स्थापित गर्यो। यसले 'आर्य सत्य' प्राप्त गर्न घरबार त्याग्नैपर्ने कुनै अनिवार्यता छैन भनेर देखायो।
• सुधारिएको अभ्यास: हुइनेङ (Hui-neng), जेन परम्पराका छैटौं पितृ, जस्ता आचार्यहरूले अभ्यासको लागि घर छोड्नु पर्दैन भनी शिक्षा दिए। उनको प्रसिद्ध उक्ति छ—"चित्त बुद्ध हो, घर नै विहार हो।"
• आमाबुवालाई धर्ममा लगाउनु नै साँचो सेवा: बुद्धको शिक्षा अनुसार, आमाबुवालाई भौतिक रूपमा सेवा गर्नुभन्दा उनीहरूलाई सद्गुणी जीवन र धर्मको मार्गमा स्थापित गराउनु नै सबैभन्दा ठूलो सेवा र ऋण चुक्ता हो। यसलाई "महान् कर्तव्य" (Great Filial Piety) पनि भनियो।
• प्रत्यक्ष जवाफ दिने चिनियाँ ग्रन्थहरू: यस बहसको जवाफ मोजी (Mouzi) ले लेखेको "मोजी लिहुओलुन" (Mouzi Lihuo Lun) र सुन चुओ (Sun Chuo) को "यु-दाओ लुन" (Yu-Dao Lun) जस्ता ग्रन्थहरूमा विस्तारपूर्वक दिइएको छ। यी ग्रन्थमा भिक्षु बनेर घरबार त्याग्नु पनि आमाबुवाको आध्यात्मिक उद्धारको लागि एउटा उच्च मार्ग हो भनी तर्क गरिएको छ।
• उदाहरणका कथाहरू: मुलियन (Mulian) को कथा: उनले बुद्धको सहायताले आफ्नी आमाको उद्धार गर्न नर्कमा यात्रा गर्छन्। यसले बुद्ध भिक्षुले पनि आमाबुवाप्रतिको कर्तव्यलाई गम्भीरतापूर्वक लिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

यसका साथै, 'आगोले जलेको घर' (Burning House) को दृष्टान्त सद्धर्मपुण्डरीक सूत्र (लोटस सूत्र) मा छ। बुद्धले संसारको दुःख र मुक्तिको मार्ग देखाउन प्रयोग गरेको उपायको प्रतिनिधित्व गर्छ। तर, यस कथाको सीधा सम्बन्ध आमाबुवाको सेवा/नगर्ने बहससँग छैन; यसले त बुद्धको कौशल्य उपाय (Skillful Means) लाई दर्शाउँछ।

बुद्ध दर्शनको 'आर्य' शब्दको अर्थ

बुद्ध दर्शनमा प्रयोग हुने 'आर्य' (Ariya) शब्दको अर्थ नस्लीय वा जातिगत पहिचान होइन, बरु प्रज्ञा प्राप्त गरेको व्यक्ति हो। बुद्धको ब्याख्याः
"जाति होइन, कर्मले नै मानिसलाई शूद्र वा ब्राह्मण बनाउँछ।"
(वसल सुत्त, सुत्त निपात)
त्यसैले, मानव समुदायको पहिचान को रूपमा प्रयोग हुने 'आर्य' (जस्तै आर्य जाति) र बुद्ध दर्शनको 'आर्य' (अर्थात् अष्टाङ्गिक मार्गका आठ अङ्ग पूरा गरेको व्यक्ति) फरक-फरक हुन्। बुद्ध दर्शनको आर्यत्व शील, समाधि र प्रज्ञा को पूर्णतामा निर्भर गर्छ।

कारुणिक समाजका लागि व्यक्तिगत क्षमता र क्यान्टको दर्शन

ध्यान, साधना तथा समाधिबाट कारुणिक समाजका लागि योगदान दिने कुरा व्यक्तिको क्षमतामा भर पर्छ। यहाँ हामीले पश्चिमी दार्शनिक इम्यानुअल क्यान्ट (Immanuel Kant) को तर्क पनि मनन गर्न जरूरी छ। क्यान्टले भनेका थिए—"मानिसले आफ्नो पूर्वज्ञान (Prior Knowledge) र संवेदनाका आधारमा मात्र संसारको धारणा बनाउँछ।"

कसैको पूर्वज्ञान (अर्थात् उसको संस्कार, संगीत, कला, वा तार्किक क्षमता) ले ध्यानको कुन पद्धति उसका लागि 'उत्तम' हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ:

• संगीतमा एकाग्र हुने व्यक्तिलाई मन्त्र ध्यान (जप) उपयुक्त हुन सक्छ।
• शरीरको संवेदनामा सजग व्यक्तिलाई विपश्यना उपयुक्त हुन्छ।
• बौद्धिक र तार्किक व्यक्तिलाई मज्झिम निकायको सम्यक ध्यान उपयुक्त हुन्छ।
• दृश्यात्मक कल्पनाशक्ति भएकालाई बज्रयानी ध्यान उपयुक्त हुन्छ।

त्यसैले, शीलको पालना, इर्ष्यामा नियन्त्रण, र पूर्वज्ञानका आधारमा मात्र कुन व्यक्तिलाई कुन ध्यानपद्धति उत्तम हुन्छ भन्ने सुझाव दिनु उपयुक्त हुन्छ।

असल भन्तेको पहिचान

बुद्ध शिक्षामा एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त छ—"एकेन द्वे न विजानाति" (एउटाले अर्कोलाई नबुझ्नु हुँदैन)। त्यसैले, आफूलाई मनपर्ने पद्धति मात्र 'उत्तम' ठान्ने र अरूलाई त्यसैमा बाँध्न खोज्ने भिक्षु/गुरु असल भन्ते हुँदैनन्। असल भन्ते त्यो हो जसले शिष्यको स्वभाव, क्षमता र आवश्यकता बुझेर उपयुक्त मार्ग देखाउँछ।

बुद्धले आफैंले पनि विभिन्न शिष्यलाई फरक-फरक उपाय सिकाएका थिए। कसैलाई आनापानासति, कसैलाई मैत्रीभावना (Metta), त कसैलाई असुभ (अशुचि) ध्यान। यो 'कौशल्य उपाय' (Skillful Means) बुद्धको महान् विशेषता थियो।

निष्कर्ष: विविधतामा एकता

ध्यान कुनै एउटा धर्म वा पद्धतिको एकाधिकार होइन। गीताको ध्यानयोग, बुद्धको विपश्यना, बज्रयानको तान्त्रिक पद्धति, र मज्झिम निकायको सम्यक ध्यान —सबैको आ-आफ्नो महत्व छ। तर, सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने—ध्यानको अन्तिम लक्ष्य प्रज्ञा र करुणा हो, केवल आनन्द होइन।

त्यसैगरी, घरबार त्याग्ने वा नत्याग्ने प्रश्न पनि व्यक्तिको क्षमता र समाजको आवश्यकतामा निर्भर गर्छ। बुद्ध धर्म चीनमा फैलिँदा आफूलाई परिमार्जन गरेर 'गृहस्थ मार्ग' समेत स्वीकार्नु यसको जीवन्तताको प्रमाण हो। आजको विश्वमा, जहाँ तनाव र मानसिक समस्याहरू बढिरहेका छन्, त्यहाँ ध्यानलाई व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार अनुकूल बनाउनु नै बुद्धको मूल शिक्षासँग मेल खान्छ।

अन्त्यमा, इम्यानुअल क्यान्टको पूर्वज्ञानको सिद्धान्त र बुद्धको कौशल्य उपाय दुवैले एउटै सन्देश दिन्छन्—"हरेक मानिसको आफ्नै मार्ग हुन्छ, र त्यस मार्गको सम्मान गर्नु नै वास्तविक समाधि हो।" आफूलाई मात्र उत्तम ठान्ने, अरूलाई हेला गर्ने, र एउटै पद्धतिलाई सबैमाथि थोपर्ने व्यक्ति बुद्ध मार्गी हुँदैन।

Add a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *